FIZYKA

James Watt

Czytaj więcejŹródło

Fragment książki Juliusza Jerzego Herlingera „Niezwykłe perypetie odkryć i wynalazków” przybliża postać Jamesa Watta. Uczeń dowie się np. jakie były najistotniejsze wady maszyny parowej Newcomena, jakie ulepszenia wprowadził Watt, jaki pomysł Jamesa Watta zdecydował o powodzeniu jego maszyny parowej.

Artykuł można wykorzystać przy omawianiu tematu 9. Wynalazki, które zmieniły świat.

Podstawa programowa
9. Wynalazki, które zmieniły świat:
9.1. silniki (parowe, spalinowe, elektryczne); telegraf, telefon, radio.
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) wyszukuje informacje na temat najważniejszych odkryć i wynalazków oraz analizuje ich znaczenie naukowe, społeczne i gospodarcze;
2) przedstawia historię wybranych odkryć i wynalazków, analizując proces dokonywania odkrycia lub wynalazku i wskazując jego uwarunkowania;
3) dokonuje oceny znaczenia poszczególnych odkryć i wynalazków, wybiera najważniejsze i uzasadnia ten wybór.

Artykuł może też być przydatny przy omawianiu tematu 2. Historia myśli naukowej.

Podstawa programowa
2. Historia myśli naukowej
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) omawia rozwój danej nauki (fizyki, chemii, biologii) od starożytności po współczesność, podaje przykłady najważniejszych osiągnięć w poszczególnych okresach.

Zegar słoneczny

Czytaj więcejŹródło

W artykule ukazano znaczenie zegarów słonecznych, które w dobie zegarów kwarcowych nie zatraciły swego charakteru dekoracyjnego, a także nadal stanowią jeden z dowodów powiązania zjawisk astronomicznych z codziennym życiem człowieka. Przeczytamy o konstrukcji zegarów słonecznych, o ich historii, o mechanizmie funkcjonowania. Wiedza o nich może się stać elementem integrującym różne dziedziny (przyrodnicze i humanistyczne), dlatego warto wykorzystać jej potencjał edukacyjny w szkołach.

Artykuł można wykorzystać przy omawianiu tematu 19. Cykle, rytmy i czas.

Podstawa programowa
19. Cykle, rytmy i czas:
19.1. zjawiska okresowe w przyrodzie; kalendarze; zegary i standard czasu.
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) wymienia zjawiska okresowe w przyrodzie, podaje zjawiska okresowe będące podstawą kalendarza i standardu czasu.

Artykuł może też stać się źródłem dla tematu 9. Wynalazki, które zmieniły świat, jeśli uczeń uzna zegar za wynalazek, który zmienił świat.

Podstawa programowa
9. Wynalazki, które zmieniły świat
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) wyszukuje informacje na temat najważniejszych odkryć i wynalazków oraz analizuje ich znaczenie naukowe, społeczne i gospodarcze;
2) przedstawia historię wybranych odkryć i wynalazków, analizując proces dokonywania odkrycia lub wynalazku i wskazując jego uwarunkowania;
3) dokonuje oceny znaczenia poszczególnych odkryć i wynalazków, wybiera najważniejsze i uzasadnia ten wybór.

Wynalazki, które zmieniły świat – GPS

Czytaj więcejŹródło

Bywa, że jadąc samochodem, posługujemy się urządzeniem, które pomaga nam dotrzeć do celu podróży. Urządzeniem tym jest GPS. Proponujemy lekturę artykułu opisującego zasady jego działania. Artykuł zawiera podstawowe informacje o historii i zasadzie działania GPS.

Przedstawione w nim zagadnienia odpowiadają tematowi 9. Wynalazki, które zmieniły świat.

Podstawa programowa
9. Wynalazki, które zmieniły świat
9.4. GPS – świat na wyciągnięcie ręki.
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
2) przedstawia historię wybranych odkryć i wynalazków, analizując proces dokonywania odkrycia lub wynalazku i wskazując jego uwarunkowania;
3) dokonuje oceny znaczenia poszczególnych odkryć i wynalazków;
5) wyjaśnia zastosowanie GPS oraz praktycznie wykorzystuje ten sposób określania położenia w trakcie podróży.

Telegraf, telefon, radio

Czytaj więcejŹródło

Potrzebę szybkiego przekazywania informacji na duże odległości dostrzeżono już w czasach starożytnych. Autor artykułu opisuje pokrótce trzy wynalazki służące do tego celu: telegraf, telefon i radio. W pierwszej części autor przedstawia krótko historycznie pierwszy telegraf – telegraf semaforowy, a następnie koncentruje się na najpopularniejszym telegrafie – telegrafie Morse’a. W części drugiej omawia zasadę działania telefonu, historię rozwoju centrali oraz zastosowanie fal radiowych w telefonii. Część trzecia zapozna ucznia z zasadą działania radia.

Informacje zawarte w artykule przydadzą się przy opracowywaniu tematu 9. Wynalazki, które zmieniły świat.

Podstawa programowa
9. Wynalazki, które zmieniły świat:
9.1. silniki (parowe, spalinowe, elektryczne); telegraf, telefon, radio.
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) wyszukuje informacje na temat najważniejszych odkryć i wynalazków oraz analizuje ich znaczenie naukowe, społeczne i gospodarcze;
2) przedstawia historię wybranych odkryć i wynalazków, analizując proces dokonywania odkrycia lub wynalazku i wskazując jego uwarunkowania;
3) dokonuje oceny znaczenia poszczególnych odkryć i wynalazków, wybiera najważniejsze i uzasadnia ten wybór;
4) wymienia podobieństwa i różnice w zasadzie przekazywania informacji przy użyciu radia, telefonu, telegrafu.

Silniki parowe, spalinowe i elektryczne

Czytaj więcejŹródło

Proponujemy lekturę artykułu, w którym autor przedstawia podobieństwa i różnice między silnikami parowym, spalinowym i elektrycznym oraz zasady ich działania. Autor omawia krótko historię maszyn parowych, a następnie koncentruje się na zasadzie działania maszyny parowej Watta. Przybliża też turbiny parowe, które są nadal stosowane. Przypomina zasadę działania silnika spalinowego oraz wymienia podobieństwa i różnice między silnikiem spalinowym i maszyną parową. Wyjaśnia, jak działa silnik elektryczny. Na końcu podsuwa pomysły, jakie zagadnienia można poruszyć przygotowując prezentację o silnikach.

Informacje zawarte w artykule mogą być pomocne przy opracowywaniu tematu 9. Wynalazki, które zmieniły świat.

Podstawa programowa
9. Wynalazki, które zmieniły świat:
9.1. silniki (parowe, spalinowe, elektryczne); telegraf, telefon, radio.
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) wyszukuje informacje na temat najważniejszych odkryć i wynalazków oraz analizuje ich znaczenie naukowe, społeczne i gospodarcze;
2) przedstawia historię wybranych odkryć i wynalazków, analizując proces dokonywania odkrycia lub wynalazku i wskazując jego uwarunkowania;
3) dokonuje oceny znaczenia poszczególnych odkryć i wynalazków, wybiera najważniejsze i uzasadnia ten wybór.

Zjawiska okresowe w przyrodzie, kalendarze, zegary

Czytaj więcejŹródło

Artykuł ten może stanowić kanwę prezentacji na przedmiocie przyroda w liceum w klasach humanistycznych (punkt 19.1 tego przedmiotu w podstawie programowej z 2011 r. brzmi: „Zjawiska okresowe w przyrodzie, kalendarze, zegary i standard czasu”). Autor przypomina definicję zjawiska okresowego i pokazuje, jak ludzie zaczęli wykorzystywać zjawiska w przyrodzie do mierzenia czasu. Opisuje zegary różnych typów – od gnomonu i zegarów słonecznych po zegary współczesne. Przybliża uczniowi pojęcie standardu czasu. Prezentuje krótką historię kalendarza, koncentrując się na kalendarzu gregoriańskim. Na końcu artykułu podaje propozycje zagadnień rozszerzających.

Artykuł przyda się przy realizowaniu tematu 19. Cykle, rytmy i czas.

Podstawa programowa
19. Cykle, rytmy i czas:
19.1. zjawiska okresowe w przyrodzie; kalendarze; zegary i standard czasu.
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) wymienia zjawiska okresowe w przyrodzie, podaje zjawiska okresowe będące podstawą kalendarza i standardu czasu.

Artykuł może też stać się źródłem dla tematu 9. Wynalazki, które zmieniły świat, jeśli uczeń uzna zegar lub kalendarz za wynalazki, które zmienił świat.

Podstawa programowa
9. Wynalazki, które zmieniły świat
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) wyszukuje informacje na temat najważniejszych odkryć i wynalazków oraz analizuje ich znaczenie naukowe, społeczne i gospodarcze;
2) przedstawia historię wybranych odkryć i wynalazków, analizując proces dokonywania odkrycia lub wynalazku i wskazując jego uwarunkowania;
3) dokonuje oceny znaczenia poszczególnych odkryć i wynalazków, wybiera najważniejsze i uzasadnia ten wybór.

Elektryczność i magnetyzm cz. I

Czytaj więcejŹródło

Autor artykułu omawia pierwsze zjawiska elektryczne, z jakimi spotykał się człowiek, np. elektryzowanie się bursztynu, wyładowania atmosferyczne czy ogniwa galwaniczne. Przedstawia też początki magnetyzmu – odkrycie własności rud magnetytu i wykorzystanie ich np. w kompasie. Przypomina uczonych, którzy wnieśli znaczący wkład w rozwój tych dziedzin fizyki i ich podstawowe osiągnięcia (m.in. Gilbert, Cabeo, Guericke, Coulomb, Galvani). Na końcu artykułu znajdują się ciekawe propozycje dla uczniów zainteresowanych zagadnieniem.

Artykuł odpowiada tematowi 2. Historia myśli naukowej. W trakcie przedstawiania historii fizyki na przestrzeni dziejów pozwala się skoncentrować na zaprezentowaniu historii elektromagnetyzmu.

Podstawa programowa
2. Historia myśli naukowej
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) omawia rozwój danej nauki (fizyki, chemii, biologii) od starożytności po współczesność, podaje przykłady najważniejszych osiągnięć w poszczególnych okresach.

Artykuł może też pomóc – gdy uczeń zechce wyjść poza wymagania ramowe tematu 3. Wielcy rewolucjoniści nauki – w wyborze innych uczonych, których można tak właśnie nazwać.

Podstawa programowa
3. Wielcy rewolucjoniści nauki:
3.1. Newton i teoria grawitacji; Einstein i teoria względności; Planck i pozostali twórcy teorii kwantów (Bohr, Dirac, Heisenberg).
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) przedstawia dokonania wybranych uczonych na tle okresu historycznego, w którym żyli i pracowali;
2) na wybranych przykładach pokazuje, w jaki sposób uczeni dokonali swoich najważniejszych odkryć;
3) wykazuje przełomowe znaczenie tych odkryć dla rozwoju danej dziedziny nauki.

Artykuł można również wykorzystać do realizacji tematu 9. Wynalazki, które zmieniły świat, jeśli uczeń uzna któreś z odkryć elektromagnetyzmu za taki właśnie wynalazek, np. fale elektromagnetyczne.

Podstawa programowa
9. Wynalazki, które zmieniły świat
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) wyszukuje informacje na temat najważniejszych odkryć i wynalazków oraz analizuje ich znaczenie naukowe, społeczne i gospodarcze;
2) przedstawia historię wybranych odkryć i wynalazków, analizując proces dokonywania odkrycia lub wynalazku i wskazując jego uwarunkowania;
3) dokonuje oceny znaczenia poszczególnych odkryć i wynalazków, wybiera najważniejsze i uzasadnia ten wybór.

Elektryczność i magnetyzm cz. II

Czytaj więcejŹródło

W drugiej części autor omawia osiągnięcia Volty i wyjaśnia, dlaczego były one przełomowe. Przedstawia najważniejsze odkrycia Davy’ego, Oersteda, Ampere’a, Ohma, Kirchoffa, Faradaya i Lenza. Wspomina też o pierwszych zastosowaniach elektromagnesów oraz odkrytych przez Herza fal elektromagnetycznych. Na końcu znajdują się propozycje rozszerzające dla zainteresowanych.

Artykuł odpowiada tematowi 2. Historia myśli naukowej. W trakcie przedstawiania historii fizyki na przestrzeni dziejów pozwala się skoncentrować na zaprezentowaniu historii elektromagnetyzmu.

Podstawa programowa
2. Historia myśli naukowej
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) omawia rozwój danej nauki (fizyki, chemii, biologii) od starożytności po współczesność, podaje przykłady najważniejszych osiągnięć w poszczególnych okresach.

Artykuł pomaga też – gdy uczeń zechce wyjść poza wymagania ramowe tematu 3. Wielcy rewolucjoniści nauki – w wyborze innych uczonych, których można tak właśnie nazwać.

Podstawa programowa
3. Wielcy rewolucjoniści nauki:
3.1. Newton i teoria grawitacji; Einstein i teoria względności; Planck i pozostali twórcy teorii kwantów (Bohr, Dirac, Heisenberg).
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) przedstawia dokonania wybranych uczonych na tle okresu historycznego, w którym żyli i pracowali;
2) na wybranych przykładach pokazuje, w jaki sposób uczeni dokonali swoich najważniejszych odkryć;
3) wykazuje przełomowe znaczenie tych odkryć dla rozwoju danej dziedziny nauki.

Artykuł może stać się źródłem dla tematu 9. Wynalazki, które zmieniły świat, jeśli uczeń uzna któreś z odkryć elektromagnetyzmu za taki właśnie wynalazek, np. fale elektromagnetyczne.

Podstawa programowa
9. Wynalazki, które zmieniły świat
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) wyszukuje informacje na temat najważniejszych odkryć i wynalazków oraz analizuje ich znaczenie naukowe, społeczne i gospodarcze;
2) przedstawia historię wybranych odkryć i wynalazków, analizując proces dokonywania odkrycia lub wynalazku i wskazując jego uwarunkowania;
3) dokonuje oceny znaczenia poszczególnych odkryć i wynalazków, wybiera najważniejsze i uzasadnia ten wybór.

Termodynamika
Ciepło, zimno

Czytaj więcejŹródło

Zachęcamy do lektury artykułu poświęconego rozwojowi nauki o cieple i najważniejszym odkryciom w tej dziedzinie. Autor w bardzo ciekawy sposób przedstawia historię nauki o cieple. Uczeń może się dowiedzieć m.in. kiedy powstały pierwsze termometry i czym różnią się skale temperatur, kto i kiedy odkrył różnicę między temperaturą a ilością ciepła, jak dawniej próbowano wyjaśnić naturę ciepła. Poszerzy swoje wiadomości o perpetuum mobile i pierwszych silnikach cieplnych. Przeczyta też o pierwszych pracach nad skraplaniem gazów, w szczególności o osiągnięciach K. Olszewskiego i Z. Wróblewskiego. Na końcu znajdzie propozycje zadań poszerzających wiedzę.

Artykuł może być wykorzystany przy omawianiu tematu 2. Historia myśli naukowej.

Podstawa programowa
2. Historia myśli naukowej
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) omawia rozwój danej nauki (fizyki, chemii, biologii) od starożytności po współczesność, podaje przykłady najważniejszych osiągnięć w poszczególnych okresach.

Ze względu na wzmiankę o Karolu Olszewskim, Zygmuncie Wróblewskim oraz Danielu Fahrenheicie (urodzonym w Gdańsku w rodzinie pochodzącej z Królewca) można również wykorzystać ten artykuł do tematu dotyczącego wkładu Polaków w naukę światową 8. Polscy badacze i ich odkrycia.

Podstawa programowa
8. Polscy badacze i ich odkrycia:
8.2. K. Olszewski i Z. Wróblewski – skroplenie azotu.
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) omawia wkład polskich badaczy w rozwój fizyki, chemii, biologii i geografii;
2) ocenia znaczenie (naukowe, społeczne, gospodarcze, historyczno-polityczne) dokonanych przez nich odkryć;
3) omawia uwarunkowania (polityczne, społeczne, kulturowe) okresu historycznego, w którym żyli i dokonali swoich odkryć.

Informacje o konstrukcji i zastosowaniach pierwszych silników cieplnych można uwzględnić w temacie 9. Wynalazki, które zmieniły świat.

Podstawa programowa
9. Wynalazki, które zmieniły świat:
9.1. silniki (parowe, spalinowe, elektryczne); telegraf, telefon, radio.
Wymagania szczegółowe:
Uczeń:
1) wyszukuje informacje na temat najważniejszych odkryć i wynalazków oraz analizuje ich znaczenie naukowe, społeczne i gospodarcze;
2) przedstawia historię wybranych odkryć i wynalazków, analizując proces dokonywania odkrycia lub wynalazku i wskazując jego uwarunkowania;
3) dokonuje oceny znaczenia poszczególnych odkryć i wynalazków, wybiera najważniejsze i uzasadnia ten wybór.

Wzmianki o perpetuum mobile dotyczą tematu 5. Nauka i pseudonauka.

Podstawa programowa
5. Nauka i pseudonauka:
5.1. astrologia, różdżkarstwo, rzekome „prądy” (żyły) wodne, lewitacja – co na ten temat mówi fizyka.

Zasada działania silnika elektrycznego zasilanego prądem stałym

Czytaj więcejŹródło

Film przypomina definicję silnika elektrycznego oraz demonstruje zasadę działania najprostszego modelu tego silnika. W trakcie realizacji tematu 9. Wynalazki, które zmieniły świat można go uwzględnić przy omawianiu zasad działania różnych rodzajów silników.

Podstawa programowa
9. Wynalazki, które zmieniły świat:
9.1. silniki (parowe, spalinowe, elektryczne).